Derivatives (công cụ phái sinh) là hợp đồng mà giá trị của nó phụ thuộc vào giá của một tài sản khác, gọi là tài sản cơ sở: cổ phiếu, chỉ số, trái phiếu, lãi suất, tỷ giá hay hàng hoá. Bốn loại cơ bản là forward (hợp đồng kỳ hạn), futures (hợp đồng tương lai), option (quyền chọn) và swap (hoán đổi). Trong CFA Level I, mảng Derivatives chiếm 5-8% bài thi năm 2026, và từ năm 2027 đổi tên thành Derivatives and Risk Management với tỷ trọng 6-9%, theo trang Level I của CFA Institute.
Phái sinh hiểu đơn giản
Hãy hình dung bạn bán cà phê. Hôm nay là tháng 3, vụ thu hoạch vào tháng 10. Bạn sợ giá rớt. Một nhà rang xay thì sợ giá tăng. Hai bên ký giấy: tháng 10, bạn giao 10 tấn cà phê, họ trả đúng một mức giá chốt từ hôm nay, bất kể giá chợ lúc đó ra sao. Tờ giấy ấy không phải cà phê, nhưng giá trị của nó lên xuống theo giá cà phê. Đó chính là một hợp đồng phái sinh.
Người ta dùng phái sinh cho ba mục đích:
- Phòng ngừa rủi ro (hedging): khoá giá hoặc khoá tỷ giá để kế hoạch kinh doanh không bị đảo lộn.
- Đầu cơ (speculation): đặt cược vào hướng đi của giá với số vốn bỏ ra nhỏ hơn giá trị hợp đồng, nên lãi lỗ được khuếch đại.
- Kinh doanh chênh lệch giá (arbitrage): tận dụng lúc giá phái sinh lệch khỏi giá hợp lý để kiếm lời gần như không rủi ro.
Phái sinh tự nó không "tốt" hay "xấu". Cùng một hợp đồng, doanh nghiệp dùng để giảm rủi ro, còn nhà đầu cơ dùng để nhận thêm rủi ro.
Forward: hợp đồng kỳ hạn
Forward là thoả thuận riêng giữa hai bên: mua hoặc bán một tài sản vào một ngày trong tương lai với giá chốt từ hôm nay. Hai bên tự thoả thuận số lượng, ngày giao, giá, nên rất linh hoạt.
Ví dụ tự soạn: Một công ty nhập khẩu phải trả 100.000 USD sau 3 tháng. Giả sử họ ký hợp đồng kỳ hạn với ngân hàng ở tỷ giá 25.500 đồng/USD. Ba tháng sau, dù tỷ giá thị trường là 26.000 hay 25.000, công ty vẫn mua USD ở 25.500. Họ mất cơ hội hưởng lợi nếu USD giảm, nhưng đổi lại biết chắc chi phí.
Điểm yếu của forward là rủi ro đối tác: nếu một bên không thực hiện hợp đồng, bên kia chịu thiệt.
Futures: hợp đồng tương lai
Futures cũng là mua bán ở giá chốt trước, nhưng hợp đồng được chuẩn hoá và giao dịch trên sàn. Bạn phải ký quỹ, và lãi lỗ được tính lại mỗi ngày theo giá thị trường (mark-to-market). Lỗ đến mức nào đó thì phải nộp thêm tiền ký quỹ. Một trung tâm thanh toán đứng giữa hai bên, nên rủi ro đối tác thấp hơn forward rất nhiều.
| Tiêu chí | Forward | Futures |
|---|---|---|
| Nơi giao dịch | Thoả thuận riêng (OTC) | Trên sàn |
| Điều khoản | Tuỳ chỉnh theo hai bên | Chuẩn hoá |
| Thanh toán lãi lỗ | Chủ yếu khi đáo hạn | Hằng ngày |
| Rủi ro đối tác | Cao hơn | Thấp hơn nhờ trung tâm thanh toán |
| Thanh khoản | Thấp, khó thoát giữa chừng | Cao, đóng vị thế dễ |
Ở Việt Nam, thị trường chứng khoán phái sinh khai trương ngày 10/08/2017 tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), với sản phẩm đầu tiên là hợp đồng tương lai chỉ số VN30. Hiện HNX công bố số liệu giao dịch cả hợp đồng tương lai VN30 và VN100. Đây là ví dụ futures gần gũi nhất để bạn quan sát cơ chế ký quỹ và thanh toán hằng ngày.
Option: quyền chọn
Điểm khác lớn nhất: người mua option có quyền, không có nghĩa vụ. Để có quyền đó, họ trả trước một khoản phí (premium) cho người bán.
- Call option (quyền chọn mua): quyền mua tài sản ở giá thực hiện (strike) đã định. Có lợi khi giá tăng.
- Put option (quyền chọn bán): quyền bán tài sản ở giá thực hiện. Có lợi khi giá giảm.
Ví dụ tự soạn với call option: Bạn mua quyền mua cổ phiếu X ở giá thực hiện 50.000 đồng, phí 2.000 đồng mỗi cổ phiếu.
| Giá X khi đáo hạn | Có thực hiện quyền? | Payoff (chưa trừ phí) | Lãi/lỗ (đã trừ phí) |
|---|---|---|---|
| 45.000 | Không | 0 | -2.000 |
| 50.000 | Không cần | 0 | -2.000 |
| 52.000 | Có | 2.000 | 0 (hoà vốn) |
| 56.000 | Có | 6.000 | +4.000 |
Hai điều rút ra: người mua call lỗ tối đa đúng bằng phí đã trả, còn lãi thì không giới hạn theo chiều tăng của giá. Và payoff khác lợi nhuận: lợi nhuận phải trừ phí quyền chọn. Đề thi rất hay bẫy chỗ này. Với put, bạn tự làm ngược lại: giá thực hiện 50.000, phí 2.000 thì điểm hoà vốn là 48.000.
Người bán option thì ngược lại: nhận phí ngay, nhưng phải thực hiện nghĩa vụ nếu người mua dùng quyền. Người bán call không có tài sản trong tay có thể lỗ rất lớn khi giá tăng mạnh.
Swap: hoán đổi dòng tiền
Swap là thoả thuận hai bên trao đổi dòng tiền với nhau trong một thời gian, theo công thức định trước. Loại phổ biến nhất là hoán đổi lãi suất.
Ví dụ tự soạn: Công ty A vay 100 tỷ đồng với lãi suất thả nổi, lo lãi suất tăng. A ký swap với ngân hàng: mỗi kỳ, A trả ngân hàng lãi cố định giả sử 7%/năm trên 100 tỷ, ngân hàng trả lại A phần lãi thả nổi. Khoản thả nổi nhận về bù cho khoản thả nổi A phải trả chủ nợ, nên chi phí vay thực tế của A gần như cố định ở 7%. Không ai trao tay 100 tỷ tiền gốc; số tiền đó chỉ để tính lãi.
Hoán đổi tiền tệ (currency swap) hoạt động tương tự, nhưng hai bên trao đổi dòng tiền ở hai đồng tiền khác nhau, thường có cả trao đổi tiền gốc.
Nguyên tắc không có chênh lệch giá
Ý tưởng định giá cốt lõi ở Level I là no-arbitrage: hai cách tạo ra cùng một dòng tiền tương lai phải có cùng giá hôm nay. Nếu không, sẽ có người mua bên rẻ, bán bên đắt và lời không rủi ro, cho tới khi giá về khớp.
Ví dụ tự soạn: Một tài sản không trả cổ tức, không tốn chi phí lưu giữ, giá hôm nay 100. Lãi suất phi rủi ro 5%/năm. Giá forward 1 năm hợp lý là 100 x 1,05 = 105. Nếu ai đó chào bán forward ở 108, bạn có thể vay 100 mua tài sản ngay, đồng thời ký bán forward ở 108. Cuối năm giao tài sản nhận 108, trả nợ 105, còn lại 3 mà không chịu rủi ro giá. Chính những người làm như vậy kéo giá forward về 105.
Derivatives chiếm bao nhiêu trong CFA Level I?
Theo trang Level I của CFA Institute (kiểm tra ngày 28/10/2026), bài thi có 180 câu chia hai phần, mỗi phần 135 phút. Derivatives nằm ở phần thi thứ hai.
| Năm thi | Tên mảng | Tỷ trọng | Ước tính số câu (trên 180) |
|---|---|---|---|
| 2026 | Derivatives | 5-8% | khoảng 9-14 câu |
| 2027 | Derivatives and Risk Management | 6-9% | khoảng 11-16 câu |
Cột số câu là phép nhân của chúng tôi để bạn dễ hình dung, không phải con số CFA Institute công bố. Theo mô tả của CFA Institute, mảng này xây khung khái niệm về các công cụ và thị trường phái sinh cơ bản, rồi đi vào đặc điểm và cách định giá forward, futures, swap và option. Danh sách học phần và chuẩn đầu ra chi tiết nằm trong tài liệu Topic Outlines trên trang Level I của CFA Institute; bạn nên tải bản đúng năm mình thi.
So với Financial Statement Analysis hay Equity (11-14%), Derivatives nhẹ hơn. Nhưng các câu ở mảng này thường ngắn và có logic rõ, học chắc thì gỡ điểm nhanh. Bỏ cả mảng là bỏ đi một phần đáng kể của phần thi thứ hai.
Cách học Derivatives cho Level I
- Vẽ payoff trước, học công thức sau. Với mỗi vị thế (mua call, bán call, mua put, bán put, long/short forward), tự vẽ đồ thị lãi lỗ theo giá tài sản cơ sở.
- Phân biệt quyền và nghĩa vụ. Forward, futures, swap là cam kết hai chiều. Option chỉ ràng buộc người bán.
- Luôn hỏi "payoff hay profit?" trước khi chọn đáp án.
- Hiểu no-arbitrage bằng ví dụ số như ở trên, thay vì học thuộc định nghĩa.
- Ghi sổ lỗi sai. Dùng mẫu CFA error log để biết mình hay nhầm dấu, nhầm vị thế hay nhầm công thức.
- Luyện câu ngắn thường xuyên. Thử bài luyện CFA Level I miễn phí để quen nhịp làm bài.
Nếu bạn mới bắt đầu tìm hiểu, đọc trước bài Chứng chỉ CFA là gì và trang tổng quan kỳ thi CFA. Muốn học có giáo viên kèm, xem khoá luyện thi CFA hoặc làm test xếp lớp để biết điểm xuất phát.
Câu hỏi thường gặp
Derivatives là gì?
Là hợp đồng tài chính có giá trị phụ thuộc vào giá của một tài sản cơ sở như cổ phiếu, chỉ số, lãi suất, tỷ giá hay hàng hoá. Bốn loại cơ bản: forward, futures, option, swap.
Forward khác futures ở đâu?
Forward là thoả thuận riêng, tuỳ chỉnh, thanh toán chủ yếu khi đáo hạn. Futures giao dịch trên sàn, chuẩn hoá, ký quỹ và tính lãi lỗ hằng ngày.
Người mua quyền chọn lỗ tối đa bao nhiêu?
Tối đa bằng phí quyền chọn đã trả, vì họ có thể không thực hiện quyền.
Derivatives chiếm bao nhiêu phần trăm CFA Level I?
5-8% với kỳ thi năm 2026 và 6-9% với kỳ thi năm 2027 (khi mảng đổi tên thành Derivatives and Risk Management), theo CFA Institute.
Nguồn
- CFA Institute: Level I exam (tỷ trọng các mảng 2026 và 2027)
- HNX: Ngày 10/8 khai trương thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam
- HNX: TTCK phái sinh tháng 6/2026, hợp đồng tương lai VN30 và VN100
Thông tin kiểm tra ngày 28/10/2026.
